KAAHÉNGAN RUNTUYAN AKSARA SUNDA
Ngeunaan aksara Sunda, jigana can pati loba nu apal kana susunan aksara anu sabénérna, alatan geus heubeul teuing ku urang Sunda teu disusud kana sungapannana,
rajeun aya oge anu nalungtik nu kakoreh téh ngan ngawengku kana rupa wujud jeung sajarahna wungkul,
kitu ogé dumasar kana naskah-naskah nu ditinggalkeun ku para karuhun urang baheula,
apan ari dina naskah-naskah mah tara aya nu ngajéntrékeun soal susunan aksara na, komo deui nu nyurah ngabéjér béaskeun eusi-eusina tur harti tina aksarana mah jajauheun,
anu matak kacida arang langka na urang Sunda apal kana harti eusining nu aya dina susunan Aksara Sunda téa.
Kacida salahna lamun urang boga anggapan yén urang Sunda teu boga peperenian nu nyamuni dina aksara na, hal ieu teu bisa nyalahkeun sasaha ku sabab boroning urang nu hirup jaman kiwari,
dalah kolot urang ogé can tangtu,
sabab urang Sunda geus heubeul teuing dijejelan ku mangrupa rupa kabudayaan anyar nu datangna ti luareueun kasundaan,
salah sahji na nyaéta dina aksara.
Aksara Sunda mangrupakeun salah sahiji turunan aksara Pallava (Palawa)
anu geus di saluyukeun jeung kaayaan tur kamampuan luluhur urang di jaman harita, nerekabna di urang kurang leuwih ti abad ka 14 (opat wélas) nepi ka abad ka 17 (tujuh welas),
singhoréng ti béh ditu kénéh urang Sunda geus boga kaparigelan maca tur nulis ku aksarana sorangan,
hal ieu bisa dibuktikeun ku lobana titinggal-titinggal karuhun urang Sunda
nu masih kénéh bungkeuleukan,
nu bisa ku urang dijadikeun patokan yén karuhun urang baheula oge geus ngajadikeun tutulisan téh jadi hiji kabiasaan pikeun ngarékam tina kajadian-kajadian sapopoé di jaman harita.
Sok sanajan tulisan-tulisan éta téh lain jiga jaman kiwari anu geus sagala nyampak, dina jaman harita mah bahan-bahan keur tutulisan téh éstuning kacida basajanna pisan, saluyu jeung jaman harita nu masih kénéh walurat ku bahan-bahan tutulisan téa,
anu antukna tulisan-tulisan tadi téh ditulis dina bahan-bahan nu disampakkeun ku alam,
kaya ning batu-batuan, dangdaunan (daun lontar, daun kalapa, daun gebang),
dina bébékan awi atawa dina kulit sasatoan (handalam),
atuh béh dieuna aya anu ditulis dina kulit tangkal saéh oge aya anu nulis dina kertas walanda saperti contona carita waruga guru.
Anu ditulis dina batu,
ku urang bisa dititénan dina prasasti Kawali
nu aya di Astana Gedé Kawali,
éta aksara Sunda anu dianggap pangheulana (aksara Sunda awal),
atuh anu ditulis dina daun lontar ,atawa nu sejénna nu mangrupa naskah-naskah,
dalah pabalatak,
nu kiwari disimpen di Museum-Museum atawa di paguron -paguron luhur pikeun dijadikeun-bahan panalungtikan ngeunaan sajarah Sunda,
malah meureun dimasarakat ogé tangtu masih kénéh loba nu nyimpen naskah-naskah Sunda
titinggal karuhunna,
nu dijadikeun barang pusaka.
Malah aya diantarana
nu nyimpen kénéh naskah nepi ka dipupusti ngaleuwihan tibatan barang séjén,
contona baé;
teu meunang di coo budak atawa kaléléngkahan,
malah sakalieun dibawa ogé kudu disuhun bari jeung dibungkus kulawon bodas, diminyak seungitan,
nya kadang-kadang dikukusan, disasajénan saméméh di buka téh majarkeun téh
pamali bisi kawalat.
Ieu kaharti pisan,
lamun téa mah aya panyarék supaya ulah
di coo budak,
sabab bisi ruksak,
soéh atawa cul laur neundeun dimana baé
nu ahirna kapiceun atawa leungit,
atuh lamun téa mah teu meunang kaléléngkahan, atawa mawana kudu disuhun,
ieu ogé kaharti,
sabab kolot urang ngadidik supaya urang bisa ngajénan kana hasil karya luluhurna,
lamun téa mah naskah-naskah tadi diminyak seungitan,
éta maksudna supaya ulah bau hapeuk,
ngan hanjakal
ku dicarékna éta budak pikeun nyoo naskah, budak éta moal nyaho kana eusina, komo deui maké hayang diajar maca jeung nulisna mah jajauheun.
Kunaon atuh pangna Aksara Sunda geus teu dipake deui ku urang Sunda sorangan?,
hal ieu dimimitian
ku ayana aturan anu kapaksa kudu dilaksanakeun
ku masarakat Sunda jaman harita,
utamana ku golongan-golongan anu boga pangaruh
boh di pamarentahan atawa dimasarakatna sorangan.
Dina taun 1596 M Walanda mimiti datang ka Banten nu di pingpin ku Cornelis de Houtman, kalawan dina
taun 1602 M nyieun kongsi dagang keur mageuhkeun kakawasaanana nu dingaranan
Vereningde Oost Indische Compagnie (VOC) kalawan nu di bubarkeun dina tanggal 31Desember 1799 M,
nu ngamimitian jadi Gubernur Jendralna téh nyaéta Pieter Both,
anu satuluyna diganti ku J.P.Coen
kalawan ngabogaan
hak anu istiméwa
anu disebut Octroi.
VOC nyieun hiji kaputusan nu ditetepkeun tanggal
03 Nopember 1705 M yén aksara resmi di tatar Sunda téh ngan ukur aksara latén, arab pégon jeung cacarakan;
nu dirojong ku pangagung Cirebon
ku ngaluarkeun aturan anu sarua dina tanggal 09 Pebruari 1706 M,
nya ti waktu harita Aksara Sunda dipopohokeun, katungkulkeun ku diajar aksara anyar tadi, tujuanana pikeun nyaluyukeun jeung kamajuan jaman harita, nu antukna Aksara Sunda jeung sagala ka ahéngan nana pada naringgalkeun,
nu kari ukur naskah naskah kuno titinggal karuhun.
Anu matak teu anéh, lamun urang Sunda nganggap yén aksara sunda téh
Cacarakan atawa
HA NA CA RA KA téa,
hal ieu dilantarankeun
ku ayanana kolot-kolot urang ngajarkeun atawa ngawanohkeun nana kana aksara cacarakan tadi,
lain kana Aksara Sunda, nepi ka boga anggapan yén cenah aksara Sunda asli téh nyaéta Cacarakan téa,
bongan urang Sunda
lila teuing sina poho kana aksarana jeung arang langka anu ngamumulé tur nurunkeun pangabisa maca tur nulis ku aksara karuhunna.
Tapi teu nanaon,
ngan meureun perlu ogé dikanyahokeun yén aksara Cacarakan mah apan bawa Mataram,
anu diresmikeun ku Sultan Agung III
Adi Prabu Hanyarakusumah
(1613 – 1645)
ti Dyah Banowati,
ti Mataram dina tanggal 01 Muharam taun Alip 1555 Saka,atawa tanggal 01 Muharam taun 1043 H,atawa tanggal
08 Juli taun 1633 M,
sedengkeun
aksara Sunda mah geus aya di urang saméméh Mataram asup
ka tatar Sunda,
ngan kawatesanan
ku aturan anu di kaluarkeun ku panguasa jaman harita,
nu matak daék teu daék urang Sunda jaman harita kudu ngagugu kana aturan nu dijieun
ku panguasa tadi tea .
Sakumaha anu aya dina aksara cacarakan,
pan urang ogé pada apal yén dina aksara Carakan/cacarakan téh sakitu euyeubna guareun urang, boh tina wincikan hartina boh tina dongéng Ajisaka na,
malah apan susunan aksara Carakan mah sok dipaké itung-itungan dina sagala kaperluan hirup kolot urang baheula,
ti mimiti ngaranan orok, hahajatan, repok jodo, néangan kipayah jeung sajabana ti éta,
pon kitu deui dina
Aksara Sunda,
ku sabab kitu didieu
sim kuring seja medar peperenian anu ngan ukur sa ayub payung sa caang damar,
ngeunaan Aksara Sunda ,
mudah-mudahan aya mangpaatna pikeun urang balaréa.
Pun……………….
Harti Aksara
Aksara nyaéta
“hiji system simbul visual nu aya réngkolna
dina hiji bahan (media) nu ngabogaan fungsi pikeun ngungkapkeun unsur-unsur
nu ngaekspresikeun
hiji bahasa”
Istilah séjénna mah “Aksara nyaéta system tulisan”
Aksara
asalna tina
bahasa Sanskerta, sacara etimologi
asal usul kecap “Aksara” ngakar tina kecap
“A” jeung “Kshara”.
“A” ngandung harti “Henteu”,
sedengkeun
“Kshara” ngandung harti “ kamusnahkeun”.
Jadi aksara téh
“ nu teu ka musnahkeun” alatan ngabogaan fungsi pikeun ngadokumentasikeun
hiji hal kana bentuk tulisan.
Wincikan Aksara.
Aksara Sunda
cumakup kana
aksara Swara jeung aksara Ngalagena
Aksara Swara
Sakumaha ilaharna aksara-aksara anu séjén, aksara Sunda ogé
aya anu disebut
aksara swara atawa aksara vocal
kalawan jumlahna ogé ngan aya lima
(panca aksara)
É pepet jeung EU mah
teu ka asup
sabab jaman baheula mah di tanah jawa bahasa nasionalna téh bahasa sansekerta minangka bahasa persatuannana, sedengkeun dina bahasa sansekerta mah
apan euweuh É pepet, kukituna aksara swarana ogé ngan aya lima.
Aksara swara ieu
aksara anu ajaib,
alatan teu butuh aksara anu séjén,
tapi aksara anu séjén mah tangtu butuhna.
Aksara vocal
dina aksara Sunda
aya lima nyaéta
A, I, U, É jeung O.
Dina ieu pedaran
lain rék ngabahas
jirim rupana aksara
A, I, U, É jeung O
sabab
geus pada apal
tur bisa nulisna,
tapi nu jadi pananya, kunaon ti jaman baheula tug nepi ka kiwari susunan huruf atawa aksara téh bet
A,I,U,É jeung O,
naha teu É heula
atawa I heula
atawa anu séjénna.
Ieu sababna
dina ieu pedaran
urang jujut ti puhu,
urang papay ti awal, sangkan urang teu poekeun teuing.
A,I,U,É,O,
dina aksara Sunda téh nyaéta singketan
tina kecap bahasa sansekerta,
Jadi lamun dihijikeun mah jadi :
“ Élmu pangaweruh (Acitya) téh
keur pituduh haté (Ikati) nu bisa dihontal
ku dua cara (Ubhaya) ngan cokot hiji (Éka)
nu pang alusna (Ogaya)”.
Tegesna
tiap jalma
wajib ngabogaan Élmu/Pangaweruh,
pikeun pituduh kana haté sangkan bisa ngawujudkeun
nu jadi implengannana tur pituduh kana haté keur ngabédakeun mana nu salah jeung mana anu bener,
ngan poma
kudu nyokot salah sahijina
nyaéta nu pang alusna, alus keur diri sorangan alus keur balaréa,
alus ceuk diri sorangan, alus ceuk balaréa.
‘A’ –
Pangjangka nu ngajarak saban arah.
‘I’ –
Pamatri nu ngajirim kana ati.
‘U’ –
Panglawung sabalé nyungcung.
‘É’ –
Panglébér nu ngabébér ka sékésélér.
‘O’ –
Panyombo tiap ramo nu sumolondo.
Aksara Ngalagena.
Jajaran
aksara Sunda buhun
teu sarua jeung
jajaran aksara Jawa Bali atawa anu séjénna lantaran
dina runtuyan
aksara Sunda
aya wejangan
pikeun urang saréréa lamun dilenyepan mah baris leuwih jero
batan pedaran ieu diktat.
Jajaran aksara Sunda ngajirim
jadi kecap-kecap
nu gampil dilapalkeun
tur gampil diapalkeun,
ngandung harti
pikeun dipisurti,
loba siloka
pikeun guareun
urang saréréa.
Susunan aksara sunda téh nyaéta :
JAGA PADA NGACA KASAHA NYATANA LARA MAWA BAYA,
ieu asalna
ti babar kecap nu jadi Pager Pangayuman pikeun
dijadikeun wejangan keur sabagian urang Sunda.
JAGA PADA NGACA KASAHA NYATANA LARA MAWA BAYA,
boga harti
nu écés tur jéntré,
nu kurang leuwih
kieu maksudna :
“ jaga
(isuk pageto urang rék) ngaca (ngeunteung)
ka saha ,
(dina) nyatana
(mah mangsa)
lara (gering/nyeri)
(baris) mawa baya
(keur balaréa)”.
Tina harti nu salancar tadi urang geus bisa ngira-ngira
kamana loyogna kecap nu disusun dina
aksara Sunda,
yén sategesna
dina hiji mangsa
urang baris kaleungitan nu bisa dipaké eunteung (conto) dina kahirupan urang,
baris loba jelema
anu goréng talajakna, anu engkéna
baris meunang wawales anu satimpal jeung kalakuanana,
hal ieu geus digambarkeun
ku karuhun urang kalawan jéntré
dina kecap jajaran
aksara Sunda sagemblengna.
Karuhun urang ogé
geus bisa ngira-ngira kana naon-naon nu baris karandapan ku anak incu na,
bakal loba jelema
nu kaleungitan
salah sahiji tina
tujuh mutiara kahirupan urang Sunda
(Cageur, Bageur, Bener, Pinter, Singer, Jujur, Akur)
nu teu weléh di ipat-ipat dina pang wawadi
para karuhun
urang Sunda
ka anak incuna,
anu sakuduna mah
ku urang dimumulé tur dirarapkeun dina
hirup urang sapopoé, sabab
lamun urang
geus kaleungitan
salah sahijina tina diri urang,
tangtu disebutna ogé jelema gering atawa
teu waras.
Urang cageur
lamun teu bageur ?, urang cageur jeung bageur
tapi lamun teu bener, urang cageur, bageur,
kalawan bener
lamun teu pinter ?
jeung saterusna.
Anu matak
kacida perluna
urang ngamumulé
tujuh mutiara kahirupan tadi dina diri urang sangkan urang teu disebut jelema gering
Jaga pada ngaca kasaha,
ieu ngandung harti
hiji pananya pikeun urang saréréa,
yen isuk jaga ning pagéto saha nu rék dipaké eunteung dina kahirupan urang sapopoé,
bisa indung,
bisa bapa,
bisa saha baé
anu sakira-kirana
bisa nyontokeun
hiji kajadian
anu boga akibat
dina kahirupan urang, anu geus tangtu
dicokot ku urang téh
anu aralusna wungkul , da ari nu goréngna mah kudu disingkahan, tegesna
urang kudu bisa ngeunteung kana luang nu kaciri,
nu kadenge jeung
anu karasa
tur kaalaman
ku diri sorangan,
nu dipamrih
sangkan ulah
ngarempu tugu ngarempak canar,
bisi kacanir bangban.
Ngarémpu tugu,
hartina
urang ulah ngalanggar aturan anu dijieun
ku pamarentah.
Ngarémpak canar, hartina
urang ulah ngalanggar aturan anu geus ditangtukeun ku agama anu jadi kayakinan diri urang.
Urang bisa ngeunteung kana pangalaman hirup urang,
atawa
kana pangalaman hirup dulur-dulur nu aya disabudeureun urang, atawa
urang bisa ngeunteung kana kahirupan anu ébréh témbrés
nu kapanggih ku urang
di mana baé,
iraha baé jeung
keur kumaha baé,
éta kabeh bisa dipaké eunteung,
dijieun conto ku urang.
– Nyatana
lara mawa baya ngandung harti
Nyata atawa kanyataan, yén
kahirupan didunya mah teu leupas tina kanyataan,
sok sanajan urang boga lamunan,
atawa kahayang,
lamun Gusti
geus ngersakeun
kudu kieu
nya wayahna
kudu ditarimakeun,
ulah ngarastula,
bongan manusa mah geus boga hancengan hirup séwang-séwangan nu disebut
kulak canggeum bagja awak téa.
Hirup katungkul ku pati paéh teu nyaho dimangsa,
galur hirup aya nu ngatur gelarna aya nu ngawasa, usik malik di intip wanci pibalikeun,
réngkak polah didagoan ku mangsa
pi mulangeun,
balik ka jati
mulang ka asal, nungu-nunggu di pundut ku nu rahayu
dialap ku nu kawasa.
Ceuk kolot téa mah , kumaha geletuk batu kecebur cai na,
hirup mah
kumaha béhna,
sabab
daék teu daék urang mah geus aya anu ngatur, jodo, pati, bagja jeung cilaka éta kabéh
geus di tangtukeun
ku anu Maha Kawasa dalah usik malik,
réngkak jeung rénghap urang teu ngaboga-boga, kabéh ogé
ngan aakuanan,
manusa mah
teu boga nanaon jeung teu bisa nanaon,
hirup didunya ogé
ngan ukur dihirupkeun,
di umbarakeun,
lain meunang kahayang sorangan
kalawan teu bisa nawar.
Tiap jirim manusa
teu leupas tina katangtuan hirup
anu geus teu bisa dipungpang deui,
tiap jirim manusa
geus tangtu ngalaman lara, gering
atawa aya kanyeri ,
ngan tipa lara geus tangtu bakal ngajadi cukang lantaran
kana baya
atawa pibahayaeun,
lamun téa mah
dirina keur nandang lara atawa keur gering,
apan gering teh kembangna paéh, geringna hiji jelema
bisa baé ngabalukarkeun pancabaya keur dirina sorangan
atawa
keur nu séjénna,
boh karana dirina aral
ku kasakit,
atawa
diri batur ngarasa aral
ku ngarasanan nu gering téa,
anu temahna
sok aya kajadian
anu teu di pikahayang.
Teu euweuh jelema nyilakakeun
atawa
maéhan diri sorangan lantaran ngarasa aral
ku kasakit,
atawa
paling hanteu dirina humandeuar,
atawa
bisa baé nyieun aral
ka diri batur,
nu antukna batur jadi ijid, ceuceub ka diri manéhna lamun geus kitu manéhna tinggal nungguan waktu
iraha manéhna baris dicilakakeun ku batur, atawa
dina untungna
baris pada ngantep
dina waktu manéhna keur gering.
Pan ieu kabéh
nu ngalantarankeun cilakana nu séjén,
yen tiap gering tangtu mawa pibahayaeun.
Yen manusa teu weléh gering,
sabab
manusa keuna ku sipat sarakah téa,
moal weléh ngarasa kurang jeung kurang, lamun jelema ngarasa dirina teu weléh kakurangan
mangka dirina
baris nga ihtiaran
ku sagala cara,
babadug sisiku , sésépak jeung totojér,
nyigeung ka itu ka ieu padu kahontal pamaksudan ngawenangkeun sagala cara,
ieu cirina jelema
keur gering,
da lamun cageur mah tangtu moal kitu.
Harti hiji-hijina kecap
nu aya dina jajaran aksara Sunda
Jajaran aksara Sunda ogé neundeun harti
anu leuwih jero
lamun ku urang diguar, nyamuni dinu suni, negrak di nu caang,
écés jéntré teu kapaliré bongan urang haré-haré.
1.
JAGA
Jaga,
dina bahasa prakerta
“ Jagarti”
boga harti
hudang,
éling, atawa
sadar.
Hudang tina tibrana saré pikeun ngalaksakaeun kakuduan hirup,
( lain ngalindur).
Éling ka Gustina,
éling ka dirina
Sadar
yén diri
taya tangan pangawasa
Jaga….
ngandung harti ogé panitah keur diri urang, sangkan diri urang
bisa ngajaga tur ngariksa,
tegesna urang kudu bisa ngamumulé diri urang tina sagala pangrobéda dunya
nu baris nalikung kahirupan urang salawasna,
ngajaga diri teu cukup
ku bisa maén po, atawa nu liana,
aya anu leuwih penting
ti batan éta
nyaéta ngajaga
tékad,
ucap jeung
lampah.
Ngajaga tékad urang
tina niat goréng
ka batur,
mulah carut
mulah saréréh,
mulah nyangcarutkeun manéh,
nu enya majarkeun lain, nu lain majarkeun enya,
ulah boga haté
gindi pikir belang bayah ka sasama.
Tékad
nu jadi awit
tina sagala kahayang jeung kasungkan,
ati lir ibarat raja
nu ngawasa
kana jungkiringna jirim diri nu la’ip,
raga waruga
nu tanpa daya,
tina ati jorojoyna
hiji kahayang
anu kadang teu bisa dipungpang,
hayang itu hayang ieu, hayang kitu jeung
hayang kieu,
geus hiji hayang dua, geus dua hayang tilu, jeung saterusna,
nu antukna
hirup pinuh
ku bangbaluh,
kumoléab kumoléntang loba kahayang
nu can kasorang.
Ieu nu ngajadikeun poékna pikir
pikeun jalma
nu kurang jeujeuhan, guluyurna waktu galasarna mangsa,
asa rusuh nalikung atina, meungkeut pageuh kahadéan keur deungeun, mangkék haté ku munapék,
hirup padu hirup,
teu nolih ka sagigireun, asal genah
keur sorangan.
Ngajaga ucap tina lisan nu matak ngaraheutan haté batur,
sabda tuhu tepet byakta, tegesna
lamun ngomong
ulah linyok bohong,
kudu sarua jeung buktina,
sarua jeung kanyataan nana,
pitutur
kudu jadi tuturaning
ning manusa,
babar kecap
kudu jadi gambar lampah paripolah nu teu misalah,
Urang kudu diajar jujur
ka diri sorangan,
lamun urang
linyok bohong,
pasti kanyahoan,
bisi nandang wiwirang dikolong catang,
nya gedé nya panjang.
Ucap teh
lir ibarat pedang,
bisa nyalametkeun ogé bisa nyilakakeun,
anu matak
urang kudu bisa
ngajaga ngariksa
kana ucapan
anu dikedalkeun
ku urang,
bisi kacalétot omong tisolédat létah,
abong biwir teu diwengku abong létah teu tulangan, ujar padu engab,
kudu ijir itung heula, rarampa heula
rasa sorangan,
bisi nyebit ati ngaraheutan haté batur.
Ku ucapan
bisa genah jeung
ku ucapan oge
bisa teu genah,
alus ku omong
goréng ku omong,
nya tina omongan urang baris pinanggih genah jeung teu genah
dina campur gaul jeung sasama,
tina omongan urang baris narima kahadéan atawa kagoréngan
ti sasama,
kukituna lamun urang
teu ngarti,
alusna mah
cicing ngabetem.
geuingna padang caang lega loganda,
tegesna
urang kudu bisa
silih geuing
silih élingan
ku pépéling
nu méré pijalaneun
kana jalan pisalameteun.
Urang moal nyaho kana kasalahan diri sorangan lamun
batur teu ngageunggeureuhkeun kana ucap jeung lampah urang nu salah,
pon kitu deui batur,
moal sadar dirina
lamun ku urang
teu digeunggeureuhkeun,
ngan poma
ulah nyawad,
ulah nyacad,
sabab
can tangtu narima
kana panyawad urang, komo deui lamun nepi
ka nyacad mah
tangtu batur
moal sukaeun.
Geus jadi hiji kakuduan pikeun urang,
yén
meré pépéling,
méré piwejang,
ka anak, incu atawa
ka anu mikabutuh
ku tungtunan hirup, sabab
mungguh kahadéan
teu diukur ku tangtung kujur,
teu bisa dikira-kira
ku tunjang awak,
bari sok sanajan
hirup urang can bener, tapi
paling henteu urang
kudu méré luang
nu baris jadi piwulang
ka papada urang.
Luang
lain ukur tina daluang, lain oge tina bincurang tapi luang
bisa tina haleuang,
bisa tina hariring,
bisa tina rigig,
tina réngkak,
tina rindat,
tina semu,
ti anu karasa jeung kaalaman, jeung
tina sagala rupa
nu kajeueung ku mata lahir.
Kabéh éta bisa jadi luang keur diri urang jeung
keur anu séjénna.
Ngajaga lampah, ngajaga léngkah
bisi salah nya nincak
nu tangtu sawaktu-waktu mah urang bakal tijalikeuh,
léngkahna dina ngayonan sagara kahirupan
nu pepek padet
ku tatarucingan ieu,
ka hareup
kudu ngala sajeujeuh,
ka tukang
ngala saléngkah,
ka kamari pulang anting, isukan purug anjangan,
ulah poho tumpa-tempo ka pagéto,
tegesna
urang kudu jiga hap-hap méméh nincak téh endag-endag heula
bisi rempag.
Kahareup
ngala sajeujeuh
hartina
urang kudu bisa nyawang atawa
ngira-ngira naon nu bakal kajadian
lamun urang ngalakukeun
hiji pagawéan nu sarupa kitu,
naha alus atawa goréng,
ulah alus ceuk sorangan tapi
kudu alus ceuk umum, kalakuan urang téh
ulah nepi ka ngarugikeun batur,
ulah pika ngéwaeun batur.
Katukang
ngala saléngkah,
hartina
urang kudu ngeunteung kana pagalaman urang nu katukang,
sangkan urang
teu milampah deui
hiji pagawéan anu ngabalukarkeun karugian keur diri sorangan atawa keur diri batur.
Ka kamari
pulang anting,
hartina
nu geus ka alaman
ku urang ogé
ulah dipopohokeun, inget-inget deui
sagala rupa nu geus
ka randapan ku urang,
bisi aya laku
nu teu puguh,
aya lampah
nu teu merenah
anu matak ngaraheutkeun atawa ngarugikeun
diri sorangan atawa
diri batur.
Ulah poho tumpa tempo ka pagéto,
hartina
urang kudu bisa ngira-ngira
naon anu baris karandapan
ku urang
lamun urang ngalakukeun
hiji pagawéan,
kumaha balukarna
keur diri,jeung
balukarna keur batur,
“melak cabé
moal jadi bonténg,
melak hadé
moal jadi goréng”
2.
PADA
Dina bahasa Bali :
Pada
boga harti
taneuh,
bumi,
prativi
Pāda
hartina
Suku,
Sampéan
Padha
hartina
Sarua,
sami,
akur
Pada
hartina ogé sarua
(asal tina kecap pada-pada atawa
Padha
dina bahasa Bali),
yén
sagala rupa
anu diciptakeun
di alam dunya ieu
dina seuhseuhanna mah saruwa,
utek tongo
walang taga,
manusa buta détya,
lukut jukut rungkun kayu, keusik karihkil cadas mungkal,
ibun cinyusu talaga sagara,
bumi langit jagat mahpar,
angin leutik ngahiliwir angin puyuh lilimbungan, béntang rapang
bulan ngempray,
sang hérang ngéngé
nu nongtoréng
éta kabéh ciptaan
Sang Hyang Tunggal, keur Inyana mah
saruwa kabéh ogé
taya bédana,
Gusti teu ngawilah-wilah, tara cuweut kanu hideung
tara ponténg kanu konéng,
tara nanggeuy ti bongkokna,
ngan hiji
anu ngabédakeun jeung manusa teh
nyaéta akal,
anu matak jelema
sok disebut mahluk
nu pang mulya na.
Ditilik tina jungkiringna,
sidik lantip,
ditéang tina kahayangna dalah rohaka,
disusud tina pangaweruhna
dalah pinunjul,
naon deui atuh
nu disésakeun
keur mahluk séjénna ?,
hal ieu nu matak
kacida bédana
antara jelema jeung mahluk séjénna,
boga rasa jeung rumasana,
boga naluri jeung jeujeuhannana,
boga kahayang teu saengangna,
hal ieu téh
lantaran ku boga akal téa anu mahluk séjén mah teu bogaeun.
Naon atuh ari akal téh nepi ka boga anggapan yén jelema anu dikersakeun boga akal bakal leuwih mulya?
Ari akal nyaéta :
“hiji cahaya anu sumirat, nu nyaangan papadang rasa,
nu ngageuing kana ati sanubari
nu nuyun nungtun lebah lulurung sangkan ulah kabéngbat di sisimpangan,
sabab
sariring dumadi saréngkak saparipolah, jelema mah
moal weléh pinanggih jeung jalan sisimpangan, antara
salah jeung bener”.
Tegesna akal téh
nyaéta
hiji cahaya anu ngebrak (Sunda)
pikeun nyaangan
rasa urang (obor)
jeung keur
ngageuing ati urang
bisi boga pikiran
anu teu parok jeung batur
kalawan anu baris nungtun haté urang
kana jalan anu lempeng bener,
sabab
nya akal ieu
hiji-hijina pakakas urang pikeun ngabédakeun antara salah jeung bener.
Ku kituna,
anu matak jelema disebut mahluk
nu pang mulyana téh lantaran
bisa ngagunakeun akalna
dina jalan
anu lempeng bener,
kalawan teu salah
boh ceuk ukuran agama boh ceuk ukuran darigama.
Tapi aya ogé
diantarana
nu milampah
hiji pagawéan
anu leuwih hina
batan sasatoan,
sato onaman
lamun kawin jeung indung
atawa
kawin jeung dulurna atawa
jeung jodo baturna,
éta dianggap sah lantaran sato teu pernah nyieun aturan hirup jiga kitu,
tapi lamun jelema
jiga kitu kira-kirana kumaha?,
nu tangtu jelema samodel kitu mah
moal disebut mulya lantaran jiga sato
nu teu boga akal téa.
Mungguh
kamulyaan sajati
lir ibarat wawangunan anu weweg,
alus tur gedé,
hésé piruntuheunnana, sabab :
di tihangan
ku tabé’at anu luhung,
di hateupan
ku kautamaan
di bilikan ku pamilih,
di kutaan ku kasatiaan
di pandemen
ku wawanén,
di paku
ku kapengkuhan,
di hias ku kapinteran
di parabotan
ku pangaweruh,
di ukir ku karajinan
Jalma ogé kitu deui, lamun
martabatna mulya
hamo towong
di piomong,
moal pegat
di picangcam,
sababna
kamulyaan
henteu kawengku ku waktu,
langgeng
dina wawangina.
Mulya
teu bisa di ukuranan
ku lubak libukna harta banda,
atawa
sugih pangarti
jembarna pangabisa,
tapi
mulya na hiji jelema dilantarankeun
ku ahlak kalakuannana, nu ngawengku kana tekad,
ucap jeung
lampahna,
lamun kabéh ieu
geus sapagodos jeung dirina,
karék jelema pada-pada disebut mahluk
nu pang mulyana.
Mungguh payuneun nu Maha Kawasa mah sakabéh mahluk
nu kumelip dialam dunya ieu téh sarua,
sarua diciptakeun
ku Gusti
nu hirup kalawan huripna dina aplakna séwang-séwangan, kalawan
boga hak jeung kawajiban masing-masing.
3.
NGACA
Ngaca
hartina ngeunteung,
yén urang kudu daek ngaca ka rigig pribadi,
ngaca kana réngkak paripolah sorangan
saméméh urang meunteun goréng ka diri batur,
geura ngukur
ka tangtung kujur,
geura nimbang
ka tunjang awak,
saliksik diri,
rarampa rasa sorangan,
bisi aya réngkak
nu jadi matak,
bisi aya gawé
nu léléwodéh
nu ngabalukarkeun gudawangna haté batur,
dina harti
urang kudu bisa
ngaji diri tur
ngaji rasa .
Mun diri kacingcirihi, badan nu katempuhan ………..
Mun urang
teu maké luang hirup
lir ibarat
kaleungitanan titinggalian ……,
pareumeun obor pingaraneunana.
Ngaca,
hartina ngeunteung,
ngeunteung kana pangalaman diri urang sorangan
nu kungsi ka alaman dina mangsa ka tukang,
ngeunteung kana pangalaman nu séjén, ngeunteung kana sagala rupa nu pagiling gisik jeung urang sapopoé,
kabéh éta bisa dipaké conto,
bisa dipaké luang
pikeun nangtukeun piléngkaheun lampah hirup urang kahareupna.
Ngaca
atawa ngeunteung,
lain ngan ukur dititah ngaca
kana rupa jeung ngaran nu aya di sabudeureun urang wungkul,
tapi urang ogé
kudu daék ngaca
kana jero-jeroan
nu aya di diri urang,
nu aya di diri batur,
diri urang kudu di ajar ngajadikeun diri batur,
diajar ninggali kahirupan batur,
diajar ngarasakeun
naon nu karasa ku batur,
ku kituna
urang bisa nyokot luang,
luang lain ukur
tina daluang,
lain tina bincurang
tapi oge ti papada urang.
Ngaca,
tegesna
ulah naléngténg Gusti kamana mendi,
nepi ka poho ditemah wadi,
kurang tilik
kana pangaji diri,
teu nolih ka barang bukti, migusti ka lahir, mibaraya ka harta banda,
nu antukna
kanu leutik ngirik-ngirik,
ka sasama teu weléh nyacad,
rigigna di mirip-mirip
jiga santri,
réngkakna hayang
jiga ustad,
padahal ?.
Geura intip dina
basa budi,
bisi keuna ku paribasa, abong biwir teu diwengku,
abong létah teu tulangan, ujarna sakaparan-paran, nu antukna
loba jelema anu
nyeri haté.
“Ulah ngagugulung
nu méméh tepung,
diparipih méméh papanggih,
jauh-jauh ngajugjug maluruh puhu,
anggang-anggang néangan kahadéan,
nu puguh mah
aya di diri sorangan”
4.
KASAHA
Kasaha,
hartina
kudu kasaha,
ieu hiji pananya
keur diri urang,
lantaran
urang rumasa
yén diri urang keuna
ku kasipatan
nu teu sampurna téa,
kukituna urang
kudu daék tumanya,
mun bodo kudu aléwoh, ngan
lamun tumanya
kudu kasaha ?,
aléwoh téh
kudu kanu mana ?,
sabab
lamun urang nanyakeun ka anu teu nyaho
atuh sarua bodona,
kukituna
urang kudu daék
nanya téh
kanu nyaho,
kanu ahlina
“ tadaga carita hangsa, gajéndra carita banem, matsyanem carita sagarem,
bangbarem carita puspanem”
tegesna
talaga baris capétang nerangkeun kanyahona ngeunaan hangsa atawa soang
sabab
soang hirupna
deukeut kana cai,
gajéndra carita banem, tegesna
gajah baris capétang nerangkeun kaayaan leuweung
sabab
gajah ayana dileuweung, manéhna nu baris leuwih nyaho batan urang,
matsyanem carita sagarem,
tegesna
lauk baris leuwih nyaho kana jerona jeung kaayaan laut
(sagarem = sagara),
pon kitu deui ngeunaan kembang,
bangbara bakal leuwih apal kana kekembangan, mana nu seungit,jeung mana nu teu seungit.
Kasaha,
urang kudu ménta tulung,
kasaha
urang rék minangsaraya,
kasaha
urang kudu sumujud,
kasaha
urang kudu nyalindung,
kasaha
urang kudu ngajén,
kasaha
urang kudu barang béré,
kasaha jeung kasaha, masih loba kénéh pananya nu ku diri urang kudu dijawab,
sabab
sakabéhna kudu merenah dina ngararapkeunana.
Didieu ngabuktikeun yén diri urang teu sampurna,
hirup kudu gumantung kénéh kanu séjén,
gumantung
kana ka welas asihna Gusti,
gumantung
kana kanyaahna sasama,
gumantung
kana naon rupa kaayaan disabudeureun urang.
5.
NYATANA
Nyatana
ngandung harti kanyataanana,
yén urang kudu bisa narima kana kanyataan nu karandapan
mangsa kiwari (tumamprak),
urang moal bisa nawar, teu bisa di embung-embung,
teu bisa dihayang-hayang,
hirup urang geus
di wengku ku katangtuan,
geus dipapaés ku papastén diri
ti hyang widi,
yén
jodo –
pati –
bagja jeung cilaka na
hiji jalma
éta kabéh
kulak canggeum
nu geus ditangtukeun. Yén
“ Papa kreta na dikalang murba”.
Diri sampiran,
banda titipan,
pangkat pupulasan,
hirup lain keur ngumbara tapi
di umbarakeun
dialam pawenangan ieu,
anu samangsa-mangsa baris
disaur ku anu rahayu digupay kunu kawasa, dipiwarang
mulih ka jati
mulang ka asal,
nu kawit ti anu
Maha Suci,
atuh
kudu mulang ogé
ka asalna.
6.
LARA
Lara
ngandung harti
gering,
tapi bisa dihartikeun oge nyeri.
Lara
lamun rék dihartikeun gering,
lain gering awakna tapi gering akalna,
jelema lamun katarajang gering ku hiji panyakit dina awakna
éta ukur ngariweuhkeun kudu ngaladénan, ngaméménan,
da diri manéhna mah geus teu walakaya,
tapi lamun jelema akalna geus katarajang
ku hiji panyakit,
lain ngan ukur ngariweuhkeun
ku ngaladénan,
tapi
bakal nyusahkeun
ka saréréa.
Lara
ogé bisa dihartikeun nyeri,
lain nyeri beuteung lantaran manéhna ngadahar lada,
atawa
nyeri sirah,
nyeri awak atawa
nyeri nu séjénna,
tapi
nu dimaksud didieu
nyeri haté,
lamun hiji jelema
geus nyeri haté,
nu bodo ngadak-ngadak jadi pinter,
nu éléhan ogé ngadak-ngadak jadi wanian,
nu tara ambek oge ngadak-ngadak tipopolotot,
kukituna mangkahadé poma ulah ngaraheutan haté batur bisi nyerieun hate.
7.
MAWA BAYA
Mawa baya
ngandung harti yén
sakur jelema mamawa pibahayaeun
boh keur dirina sorangan atawa
keur nu séjénna.
Pibahayaeun ieu téh moal leupas tina kahirupan jelema
salila manéhna hirup, sabab
tina ucapan bisa jadi bahaya,
tina réngkak paripolah bisa jadi bahaya,
tina sagala rupa usik ning jalma éta kabéh ngakandung pibahayaeun,
boh keur dirina
atawa
keur anu séjénna.
Teu saeutik jelema cilaka alatan salah ngomong,
ogé teu euweuh
jelema cilaka alatan salah dina paripolah,
Salamet jeung cilakana hiji jelema
gumantung kana
tékad,
ucap jeung
lampahna.
Lamun jelema boga tékad paniatan anu hadé mangka hasilna ogé baris hade,
lamun jelema alus basana,
soméah daréhdéh,
daék ngajén ka batur, tinangtu
batur ogé ngahargaan.
Ari panyakit
nu ngancik di diri urang salian ti bodo,
poho
salah jeung balangah téh aya deui,
diantarana :
Mumungkaleun
Teuas hate
Panjang panglamunan jeung
Sarakah
Mumungkaleun,
hartina
Kedul miyuni mungkal (batu),
mun geus cicing téh hésé ingkahna,
ngedulna diborong
ku sorangan,
tegsna
horéam na téh
loba alesan.
Ciri-ciri na jelema nu mumungkaleun :
Mun dititah sok wani mondah,
mun dipiwarang
teu weléh mungpang
Mun nginum
hayang kari rot,
mun dahar
hayang kari am
Hayang dialem
jiga dalem
Hayang diladén
jiga gegedén
Teuas haté,
hartina
hésé dipapatahan
ku batur,
Ciri-cirina jelema nu teuas haté :
Mun diwuruk .kalah ka pundung,
mun di wejang
kalah ka mulang,
digeuing
kalah nampiling,
mun di hulag
kalah ka nyégag,
mun dicawad
kalah ka nyacad,
hirupna kumaha aing,
asa aing pang benerna, batur mah salah kabéh…………
Panjang panglamunan, hartina
sakabéh cita-citana
ngan ukur dina lamunan.
Diuluran kulamunan ditataran ku ciptaan,
ngalamun kitu
ngalamun kieu,
kabéh teu jeung prakna,
ceuk kolot téa mah
loba catur tanpa bukur ,
loba carita euweuh nu nyata,
sakabéh ukur
dina cita-cita,
ngajentul jiga tihul, anteng manteng ulin jeung implengan,
nampuyak jiga lempah, nu antukna ringkang bugang diganggayong
ku kahayang.
Sarakah,
hartina makmak-mekmek, tegesna
sagala rupa kudu keur sorangan,
batur mah
teu kudu kabagéan.
Kasarakahan jelema
aya leuwih ti batan sato,
begu onaman
lamun ngukuy sampeu ngan butuh beutina wungkul,
tapi jelema mah
apan butuh jeung daunna jeung tangkalna.
Ciri-ciri jelema sarakah :
Pamundutna salaput hulu,
kahayangna
mapakan méga,
Kanu leutik ngirik-ngirik, kanu gedé dépé-dépé
Tihothat hayang hirup luhung mun geus jeneng jiga nu silung
Nipu batur tara kalarung, nyacad ka sasama mah geus biasa
Batur mah teu weléh salah, asa diri pang benerna
Rigigna jiga santri padahal jurig nu nyiliwuri
Réngkakna jiga ulama padahal ganggarangan nu keur nyamar
***
